CBDC uitgelegd: 146 landen onderzoeken digitaal centralebankgeld, drie geven het uit

Een CBDC (Central Bank Digital Currency) is digitaal centralebankgeld: geld dat de centrale bank zelf elektronisch uitgeeft en waarvoor ze rechtstreeks instaat, precies zoals nu voor munten en biljetten. Dat onderscheidt een CBDC van je banktegoed, dat een vordering op een commerciële bank is, en van stablecoins, waar private bedrijven achter staan. Met bitcoin heeft digitaal centralebankgeld behalve de digitale vorm vrijwel niets gemeen: bitcoin heeft geen uitgever, een CBDC heeft er precies één.

Wereldwijd werken volgens de CBDC-tracker van de Atlantic Council (peildatum mei 2026) 146 landen en muntunies aan een CBDC. Samen staan die landen voor meer dan 98 procent van de wereldwijde economische output; in mei 2022 waren het er nog maar 87. Volledig ingevoerd hebben tot nu toe slechts drie landen digitaal centralebankgeld: de Bahama’s, Jamaica en Nigeria. Voor beleggers in de eurozone is het onderwerp toch dichtbij, want de digitale euro moet volgens de huidige planning in 2029 komen en gaat dan rechtstreeks concurreren met euro-stablecoins die je nu al op crypto-exchanges kunt kopen.

Deze uitleg laat zien hoe een CBDC werkt, waarin ze verschilt van stablecoins en bitcoin, waar ze al bestaat en welke twistpunten in Europa nog openliggen.

Wat is een CBDC? Definitie van digitaal centralebankgeld

Digitaal centralebankgeld is een elektronische vorm van de nationale munt die een rechtstreekse verplichting van de centrale bank is. Precies die definitie gebruikt ook de Amerikaanse regering in Executive Order 14178 van 23 januari 2025: geld in de nationale rekeneenheid waarvoor de centrale bank direct instaat.

Vandaag houd je centralebankgeld bijna alleen als contant geld aan. Alles wat op je betaalrekening staat, is zogeheten giraal geld, een belofte van je bank om je op verzoek contant geld uit te betalen of geld over te maken. Gaat de bank failliet, dan springt de wettelijke depositogarantie bij tot 100.000 euro per klant en per bank. Bij een CBDC zou die tussenstap verdwijnen: de digitale euro in je wallet zou net zo veilig zijn als het biljet in je portemonnee, omdat de centrale bank niet failliet kan gaan zoals een commerciële bank.

Techniek: blockchain is geen vereiste

Veel mensen verbinden CBDC’s met blockchain. In werkelijkheid ligt de techniek open. De meeste centrale banken kiezen voor centrale databases die ze zelf beheren, omdat ze duizenden betalingen per seconde moeten verwerken en geen controle willen afstaan. Distributed-ledgertechnologie (DLT), gedeelde grootboeken naar het voorbeeld van een blockchain, speelt vooral een rol bij projecten tussen banken.

Retail-CBDC en wholesale-CBDC: twee vormen met een ander doel

Onder de term CBDC vallen twee heel verschillende projecten. Een retail-CBDC is bedoeld voor burgers en winkeliers: digitaal contant geld dat je in de winkel, online of tussen personen gebruikt. De digitale euro, de digitale yuan en de Sand Dollar van de Bahama’s horen in deze groep.

Een wholesale-CBDC gebruiken alleen banken en financiële instellingen onderling. Deze vorm moet grote betalingen, effectentransacties en grensoverschrijdende overboekingen sneller en goedkoper maken. Voor particuliere beleggers is ze onzichtbaar, maar ze kan de markt voor getokeniseerde effecten vormgeven. Levert een bank straks een getokeniseerde obligatie tegen centralebankgeld op een gezamenlijk platform, dan zit daar een wholesale-CBDC achter.

Volgens de Atlantic Council lopen er op dit moment 13 grensoverschrijdende wholesale-projecten. De retailvariant ligt politiek gevoeliger, omdat ze het dagelijks leven van mensen en het verdienmodel van banken rechtstreeks raakt.

CBDC en stablecoins vergeleken: uitgever, dekking en aansprakelijkheid

Op het eerste gezicht lijken CBDC’s en stablecoins op elkaar: beide zijn digitale eenheden die een vaste waarde in euro of dollar moeten houden. Het verschil zit in wie erachter staat en wat er gebeurt als het misgaat.

Een stablecoin is een vordering op een privaat bedrijf. De uitgever belooft elke token één op één in euro of dollar terug te wisselen en houdt daarvoor reserves aan in banktegoeden en kortlopende staatsobligaties. In de EU regelt de cryptoverordening MiCA zulke tokens: een e-geldtoken, een stablecoin die één officiële munt volgt, mag alleen worden uitgegeven door een vergunde e-geldinstelling of een bank. Een staatsgarantie op deposito’s bestaat daarvoor niet. Hoe terugwisselen in noodgevallen verloopt, legt ons artikel over bankstablecoins en depositogarantie uit.

Hoe verschillend stablecoins ervoor staan, laat Tether zien. USDT, de grootste dollar-stablecoin, heeft geen MiCA-vergunning, en verschillende exchanges hebben hem daarom voor klanten in de EU uit de handel genomen. Achtergrond over uitgever en reserves vind je in ons profiel Wat is Tether (USDT)?.

De belangrijkste verschillen op een rij

Bitcoin en CBDC: waarom een vaste geldhoeveelheid en centralebankgeld tegenpolen zijn

Bitcoin ontstond in 2009 uitdrukkelijk als geld zonder centrale bank. Niemand kan de hoeveelheid boven 21 miljoen eenheden uitbreiden, niemand kan transacties centraal stoppen, en het netwerk draait zonder beheerder. Een CBDC is het tegenmodel: de centrale bank bepaalt hoeveelheid, regels en toegang.

Daaruit volgen twee lezingen die je in het debat steeds weer hoort. Critici zien CBDC’s als instrument om betalingen te controleren en te sturen, en beschouwen elke invoering als argument voor bitcoin als uitwijkmunt. Voorstanders werpen tegen dat juist digitaal staatsgeld de afhankelijkheid van private betaaldiensten en buitenlandse stablecoins verkleint. Beide standpunten zijn meningen, geen bevindingen: hoeveel gegevens een CBDC vastlegt, hangt volledig af van de wettelijke inrichting.

Voor beleggers verandert een CBDC niets aan de basiseigenschap van bitcoin. Digitaal centralebankgeld is geen beleggingsobject: volgens de huidige plannen levert het in de eurozone geen rente op en schommelt het niet. Wie in bitcoin belegt, rekent op schaarste en onafhankelijkheid; wie een CBDC gebruikt, wil gewoon in euro betalen.

CBDC wereldwijd: de Bahama’s, Jamaica en Nigeria geven digitaal centralebankgeld uit

De drie landen met een volledig ingevoerde CBDC laten vooral één ding zien: alleen uitgeven is niet genoeg. De Bahama’s lanceerden de Sand Dollar in 2020 als eerste retail-CBDC ter wereld. Volgens cijfers die het betaaladviesbureau CMSPI aanhaalt, was er in januari 2024 voor ongeveer 1,4 miljoen dollar aan Sand Dollars in omloop, minder dan 1 procent van het contante geld in het land. De centrale bank noemde onder meer de geringe deelname van winkeliers als reden.

Nigeria voerde de eNaira in 2021 in. Het Internationaal Monetair Fonds concludeerde in 2023 dat 98,5 procent van de eNaira-wallets nooit was gebruikt. Ook Jamaica’s JAM-DEX kampt volgens de beschikbare berichten met weinig vraag. De Atlantic Council beschrijft alle drie als landen die ondanks zwakke acceptatie en technische problemen aan de uitbouw in eigen land werken.

Die les houdt ook de Europese Centrale Bank bezig: een digitaal betaalmiddel slaat alleen aan als winkeliers het accepteren en het in het dagelijks leven een voordeel biedt. Daarom ruziën Raad en Parlement bij de digitale euro al zo lang over de acceptatieplicht voor winkeliers.

Digitale yuan (e-CNY): het grootste CBDC-proefproject ter wereld

China test de digitale yuan sinds 2020 in proefregio’s en voert daarmee veruit het grootste CBDC-project. Volgens de Atlantic Council waren er tot december 2025 met de e-CNY meer dan 3,4 miljard transacties verwerkt met een waarde van ongeveer 16,7 biljoen renminbi, omgerekend zo’n 2,3 biljoen dollar.

In januari 2026 heeft de Chinese centrale bank de e-CNY anders ingedeeld: tegoeden gelden nu als deposito’s bij de uitgevende banken. Volgens overeenstemmende berichten kunnen geverifieerde wallets sindsdien rente krijgen, anonieme wallets van het laagste niveau blijven daarvan uitgesloten. De Atlantic Council ziet dat als mogelijke breuk met het oorspronkelijke idee van digitaal contant geld en noemt de verdere plannen open.

Voor de cryptosector is de e-CNY ook een graadmeter, omdat China tegelijk de handel in cryptomunten verbiedt. Digitaal staatsgeld en privaat cryptogeld staan daar niet naast elkaar, maar in rechtstreekse concurrentie.

Digitale euro: proef vanaf 2027, mogelijke uitgifte in 2029

Voor lezers in de eurozone is de digitale euro de CBDC die telt. Volgens de stand van zaken die de Bundesbank publiceert, zit het Eurosysteem sinds 1 november 2025 in de volgende projectfase. In juli 2026 koos de ECB 36 betaaldienstverleners voor een proef die in de tweede helft van 2027 moet beginnen en twaalf maanden duurt. Winkeliers kunnen zich nog tot 20 november 2026 aanmelden om mee te doen. Een eerste uitgifte is in de loop van 2029 voorzien.

Voorwaarde is een wet. De Europese Commissie presenteerde haar voorstel op 28 juni 2023, en het Europees Parlement maakte op 9 juli 2026 met 416 tegen 169 stemmen bij 22 onthoudingen de weg vrij voor onderhandelingen met de Raad. Sinds half juli lopen de triloogonderhandelingen, met een politiek akkoord voor eind 2026 als doel. Komt dat er niet, dan schuift het hele tijdpad op.

Wat de digitale euro in het dagelijks leven moet veranderen, hoe de bezitslimiet werkt en hoe je aan de proef kunt meedoen, beschrijven we uitgebreid in ons artikel Digitale euro: wat hij is, wanneer hij komt en wat hij voor je verandert.

Bezitslimiet en acceptatieplicht als twistpunten

Twee vragen bepalen de onderhandelingen. De bezitslimiet moet voorkomen dat spaarders in een crisis massaal geld van banken naar de digitale euro verschuiven; de hoogte ervan ligt nog niet vast. De acceptatieplicht regelt of winkeliers de digitale euro als wettig betaalmiddel moeten aannemen, en welke uitzonderingen er voor kleine zaken gelden. Daarbij komen het tariefmodel voor winkeliers en de regels voor offline betalingen.

Privacy bij CBDC’s: offline betalen en programmeerbaar geld

De grootste zorg van veel burgers betreft de privacy. Contant geld laat geen dataspoor na, een digitale betaling wel. Het wetsvoorstel van de Europese Commissie voorziet daarom in een offline variant, waarbij betalingen tussen twee apparaten zonder internetverbinding verlopen en een privacyniveau vergelijkbaar met contant geld moeten bieden. Online betalingen zouden voor de ECB alleen gepseudonimiseerd zichtbaar zijn; de klantgegevens blijven bij banken en betaaldienstverleners.

Een tweede modewoord is programmeerbaar geld: geld dat alleen voor bepaalde doelen kan worden uitgegeven of na een termijn vervalt. De ECB heeft herhaaldelijk verklaard dat de digitale euro geen programmeerbaar geld wordt. Daarvan te onderscheiden zijn voorwaardelijke betalingen, zoals een overboeking die pas bij levering van een product wordt uitgevoerd. Zulke processen bestaan nu al in het bankwezen en bij smart contracts op blockchains.

Of de toezeggingen standhouden, beslist uiteindelijk de wet, niet de aankondiging. Wie CBDC’s principieel wantrouwt, kan bij cryptoactiva blijven waarvan niemand de regels achteraf kan veranderen.

De VS tegen CBDC: Executive Order 14178 verbiedt digitaal centralebankgeld

De Verenigde Staten kiezen de omgekeerde weg. President Trump gaf op 23 januari 2025 met Executive Order 14178 alle overheidsdiensten de opdracht geen stappen te zetten om een CBDC in te voeren, uit te geven of te gebruiken. Als reden noemt het besluit risico’s voor de stabiliteit van het financiële stelsel, de privacy en de soevereiniteit van de VS. Volgens de Atlantic Council zijn de VS daarmee de uitzondering binnen de G20, want alle andere leden werken aan een CBDC.

In plaats daarvan zet Washington in op private dollar-stablecoins. Dat verscherpt de concurrentie met Europa: als betalingen op internet steeds vaker in dollartokens lopen, verliest de euro aan betekenis. Juist met dat argument maakt de ECB reclame voor de digitale euro. Ook de Bank of England test inmiddels hoe digitaal centralebankgeld en stablecoins samen kunnen werken.

mBridge en Agorá: wholesale-CBDC in het grensoverschrijdende betalingsverkeer

Bij betalingen tussen landen beslist zich welke rol CBDC’s in de wereldeconomie spelen. Het project mBridge verbindt de digitale munten van meerdere centrale banken, waaronder die van China, Hongkong, Thailand, de Verenigde Arabische Emiraten en Saudi-Arabië. Volgens de Atlantic Council bereikte het transactievolume 55,49 miljard dollar, waarvan meer dan 95 procent in e-CNY werd afgewikkeld.

De Bank voor Internationale Betalingen (BIB), die mBridge mee had ontwikkeld, trok zich in oktober 2024 uit het project terug. Haar toenmalige directeur-generaal Agustín Carstens wees op de volwassenheid van het project; waarnemers brachten de stap in verband met het debat over het omzeilen van westerse sancties. Tegelijk duwt de BIB het project Agorá vooruit, waaraan westerse centrale banken zoals de New York Fed en meer dan 40 private financiële instellingen deelnemen. Het test hoe getokeniseerde banktegoeden samenwerken met getokeniseerd centralebankgeld.

CBDC en crypto: tot de uitgifte in 2029 blijven stablecoins de weg

Tot de digitale euro komt, gaan er nog minstens ruim twee jaar voorbij. Wil je nu al digitaal in euro of dollar handelen en tussen cryptoactiva wisselen, dan gebruik je daarvoor stablecoins op een gereguleerde exchange. Drie stappen helpen je op weg:

1. Gereguleerde exchange kiezen: let op een vergunning onder MiCA, want alleen dan gelden de EU-regels voor de bewaring van je coins. Aanbieders vergelijk je in de vergelijking om bitcoin te kopen.
2. Stablecoin bewust uitkiezen: ga na wie de token uitgeeft, of hij in de EU vergund is en hoe de reserves worden aangetoond.
3. Bitcoin als tegenpool plaatsen: wie onafhankelijk wil zijn van centrale banken en uitgevers, verdiept zich in bitcoin. Waar je hem voordelig koopt, zie je eveneens in de vergelijking om bitcoin te kopen.

(Per 11 november 2026. Dit artikel is geen beleggingsadvies. Koersen en tarieven veranderen; controleer de voorwaarden bij de aanbieder voordat je koopt.)